e-SMM nedir ve neden eşiği yoktur
Serbest meslek makbuzu, serbest meslek erbabının tahsil ettiği para karşılığında düzenlediği belgedir. e-SMM, bu belgenin elektronik ortamda düzenlenen, iletilen ve saklanan hâlidir. Kâğıt makbuzla aynı hukuki niteliği taşır.
Diğer elektronik belgelerden farkı şudur: ciro eşiği yoktur. e-Faturada üç milyon liralık hasılat eşiği, e-Arşivde tutar eşikleri konuşulurken e-SMM'de böyle bir kapı yoktur. VUK 509 sıra numaralı Genel Tebliğ, vergiden muaf olmayan tüm serbest meslek erbabını kapsama alır.
Geçiş takvimi de netti: 1/2/2020 tarihinde faaliyette olanlar 1/6/2020'den itibaren e-SMM düzenlemek zorundadır. Bu tarihten sonra işe başlayanlar, işe başladıkları ayı izleyen üçüncü ayın sonuna kadar geçer.
Pratik sonucu şudur: serbest meslek statüsündeki veteriner hekim için kâğıt serbest meslek makbuzu 2020'den beri kullanılamaz.
Statünüzün serbest meslek olup olmadığından emin değilseniz önce veteriner hekim serbest meslek erbabı mı yazısını okuyun. Şirket olarak işletilen klinik e-SMM değil, fatura düzenler.
Belgeyi tetikleyen an: tahsilat
Faturada kural şudur: teslim ya da hizmetten itibaren azami yedi gün içinde düzenlenir. Serbest meslek makbuzunda kural farklıdır: belgeyi tahsilat doğurur.
Bu ayrım klinik operasyonunda üç somut sonuç üretir:
- Hizmet tarihi ile tahsilat tarihi ayrı iki bilgidir. Salı günü yapılan operasyonun bedeli cuma tahsil edildiyse, makbuzun tarihi cumadır.
- Taksitli ya da parçalı ödemede her tahsilat kendi belgesini doğurur. Toplam tutar için tek makbuz kesip kalanını beklemek doğru değildir.
- Tahsil edilmemiş hizmet için makbuz düzenlenmez. Alacağınızı cari hesapta takip edersiniz; belge tahsilatta doğar. Cari hesap tarafını cari hesap ve alacak takibi yazısında ele aldık.
e-SMM'de bulunması zorunlu alanlar
VUK 509, e-SMM'de bulunacak bilgileri sayar. Fatura listesinden farklıdır, dikkatle bakın:
- Serbest meslek erbabının adı, soyadı, vergi dairesi, vergi kimlik ya da T.C. kimlik numarası ve adresi
- Müşterinin adı, soyadı ya da unvanı, adresi; mükellefse vergi dairesi ve vergi kimlik ya da T.C. kimlik numarası
- Belge numarası ve düzenlenme tarihi ile saat ve dakika olarak düzenlenme zamanı
- Alınan paranın miktarı — varsa vergi tevkifatı tutarları ve KDV tutarları ayrıntılı olarak gösterilecek şekilde
- GİB tarafından öngörülen karekod ya da barkod
Üzerinde durulması gereken alan saat ve dakikadır. Faturada yalnız tarih yeterken, e-SMM'de düzenlenme zamanı dakikasına kadar belgede yer alır. Kayıt sisteminizin bu bilgiyi tutması ve belgeye taşıması gerekir; yalnız tarih tutan bir sistem e-SMM üretemez.
Stopajlı makbuzda dört ayrı tutar vardır
Serbest meslek ödemelerinden gelir vergisi stopajı, ödemeyi yapan tarafın yükümlülüğüdür ve yalnız Gelir Vergisi Kanunu'nun 94'üncü maddesinde sayılanlar için geçerlidir. Veteriner hizmeti bakımından uygulanan oran yüzde 20'dir.
Bunun makbuz üzerindeki karşılığı şudur:
| Satır | Ne anlama gelir |
|---|---|
| Brüt tutar | Hizmetin vergisiz bedeli |
| Gelir vergisi stopajı | Brüt üzerinden yüzde 20, ödemeyi yapan keser ve beyan eder |
| KDV | Brüt üzerinden hesaplanır |
| Net ödenecek | Brüt eksi stopaj artı KDV |
Nihai tüketici hayvan sahibi stopaj yapmaz; şirket, çiftlik ya da kamu idaresi müşteriniz yapar. Yani aynı hizmet için müşteriye göre iki farklı makbuz matematiği çalışır. Müşteri kartınızda bu ayrımın tutulması, ay sonunda beyan uyuşmazlığını önler.
Kamu alıcılarında ayrıca KDV tevkifatı gündeme gelebilir. Oranların ve tevkifatın kalem bazında nasıl işlediğini veteriner hizmetlerinde KDV yazısında bulacaksınız.
POS tahsilatı belge yerine geçmez
Serbest meslek icra eden hekimler için geçmişte "hekim POS" düzenlemesi yapılmış, cihazdan çıkan belgenin serbest meslek makbuzu yerine geçtiği belirtilmişti. Bugünkü hâli farklıdır.
GİB Serbest Meslek Kazancı Rehberi, e-SMM'ye geçenler bakımından hekim POS cihazlarının yalnız tahsilat işlemlerinde kullanılabileceğini ve bu cihazlardan yapılan tahsilatlar sonrasında da mutlaka e-SMM düzenlenmesi gerektiğini belirtir.
Bunun operasyonel karşılığı nettir: tahsilat ile belge iki ayrı olaydır. Kart geçti diye iş bitmez. Belgesiz kalan bir tahsilat, ay sonunda beyan ile banka hareketi arasında açık bırakır.
Kliniklerde bu açığın kapanması için tahsilat kaydının belge kaydını tetiklemesi gerekir. Kart tahsilatı ve gün sonu düzenini kartlı tahsilat, komisyon ve gün sonu yazısında ayrıca ele aldık.
İptal, silme değildir
e-Belge iptal işlemleri ile Türk Ticaret Kanunu'nun 18'inci maddesi kapsamındaki ihtar ve itirazların 1/5/2021'den itibaren GİB sistemine elektronik olarak bildirilmesi zorunludur.
Bu kuralın iki sonucu vardır:
- Yanlış düzenlenen bir e-SMM sistemden silinmez. İptal edilir ve iptal bildirilir.
- Bildirim durumunun izlenmesi gerekir. "İptal ettim" demek yetmez; bildirimin gittiğini görmek gerekir.
Belgeyi hiç düzenleyememe hâli için de bir kapı vardır. GİB ya da entegratör kaynaklı arıza, mali mühür arızası ya da çalınması gibi durumlarda kâğıt belge düzenlenebilir. Bu istisnadır; gerekçesi kayda geçmeli ve belge sonradan bildirilmelidir.
Saklama: elektronik belge elektronik saklanır
e-Belgeler yasal süre boyunca elektronik ortamda, mali mühür ya da elektronik imzayı içerecek şekilde saklanır. VUK 509, bu belgelerin kâğıda basılarak saklanmasının söz konusu olmadığını açıkça söyler. PDF çıktısı arşiv yerine geçmez; saklanması gereken, imzalı asıl dosyadır.
Sürede iki farklı kural vardır: vergi hukuku beş yıl, ticaret hukuku on yıl. Pratikte uzun olan bağlayıcıdır, yani on yıl üzerinden planlamak güvenlidir.
Hasta kaydı ve pazarlama izni bu süreye bağlı değildir; onların saklama süresi ayrı yönetilir. Ayrımı hasta dosyası ve SOAP kaydı yazısında anlattık.
Kliniklerde en sık görülen dört hata
1. Belgeyi hizmet gününe yazmak. Makbuzu tahsilat tetikler. Salı yapılan işlemin bedeli cuma tahsil edildiyse belge cumanındır.
2. Tek makbuzla parçalı tahsilat kapatmak. Ödeme üçe bölündüyse üç tahsilat vardır ve her biri kendi belgesini doğurur.
3. Saat bilgisini kayıt sisteminde tutmamak. e-SMM'de düzenlenme zamanı saat ve dakika olarak yer alır. Yalnız tarih tutan bir kayıt, belgeyi üretemez.
4. Stopajı klinik tarafında hesaplamaya çalışmak. Kesintiyi ödemeyi yapan taraf yapar ve beyan eder. Sizin işiniz brüt, stopaj, KDV ve net tutarın belgede doğru görünmesidir.
Dördü de küçük görünür. Denetimde ise belge başına değerlendirildikleri için hızla büyürler.
Fatura düzenleyenler için yol ayrımı
Kliniğiniz şirket çatısı altındaysa ya da ticari kazanç mükellefiyseniz bu yazı sizin belgeniz değildir. Sizin başlığınız e-Fatura ve e-Arşiv'dir; 2026'da tutar sınırını kaldıran düzenleme dâhil olmak üzere e-Fatura ve e-Arşiv zorunluluğu yazısına bakın.
Uyarı. Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; mali ya da hukuki danışmanlık değildir. Tebliğ, oran ve tarihler değişebilir. Kendi durumunuz için mali müşavirinize danışın.