Kısa cevap: evet, zorunludur
Kuduz aşısı Türkiye'de tercihe bırakılmış bir uygulama değildir. Kuduz Hastalığından Korunma ve Kuduz Hastalığı ile Mücadele Yönetmeliği (Resmî Gazete, 18 Ocak 2012, sayı 28177) bunu açık biçimde düzenler.
Yönetmeliğin 9 uncu maddesinin birinci fıkrası, sahipli ya da sahipsiz tüm kedi ve köpeklerin yılda bir defa hastalığa karşı aşılanmasını ve aşı kayıtlarının tutulmasını zorunlu tutar.
Sık rastlanan bir yanlış bilgiyi de düzeltelim: zorunluluğun kaynağı 5996 sayılı Kanun'un doğrudan bir maddesi değildir. 5996 Bakanlığa aşılama dahil tedbir alma yetkisi verir; zorunluluk bu yetkiye dayanan yukarıdaki yönetmelikle gelir.
Mevzuat zaman içinde değişebilir. Bu yazıdaki çerçeveyi bilgi olarak alın, güncel uygulamayı veteriner hekiminizden ya da bağlı olduğunuz il veya ilçe tarım ve orman müdürlüğünden teyit edin.
Neden bu kadar sıkı düzenlenmiş
Kuduz, belirtiler başladıktan sonra tedavisi bulunmayan bir hastalıktır ve insana geçer. Bu nedenle yalnız hayvan sağlığı değil, halk sağlığı konusu sayılır.
Ev hayvanlarının aşılanması, hastalıkla insan arasındaki en önemli bariyerdir. Bu yüzden düzenleme bireysel tercihe değil, yükümlülüğe bağlanmıştır.
Yaş ve tekrar: yönetmelik ne diyor
Başlangıç yaşı. Yönetmeliğin 9 uncu maddesinde, üç aydan büyük köpek ve kedi sahipleri hayvanlarını yılda bir defa aşılatmakla yükümlü tutulur. Kimliklendirme yönetmeliği de kuduz aşılarının en erken on iki haftalıktan itibaren yapılacağını belirtir.
İlk uygulamadan sonraki tekrar. Yönetmelik, ilk aşı uygulamasından sonra yapılacak rapel aşısının, üretici firma aksini belirtmemişse yirmi bir gün sonra yapılacağını düzenler.
Devam eden yıllar. Sonraki yıllarda aşı yılda bir kez tekrarlanır.
Aşının türü. Yönetmelik, evcil hayvanlarda yalnızca inaktif aşıların kullanılacağını belirtir. Hangi ürünün kullanılacağı veteriner hekimin kararıdır; bu yazıda ürün adı ya da doz bilgisi vermiyoruz ve bu içerik veteriner muayenesinin yerine geçmez.
Sahipsiz hayvanlar ve besleyenler
Yönetmelik, yılda bir aşılama zorunluluğunu sahipli ya da sahipsiz ayrımı yapmadan tüm kedi ve köpekler için düzenler. Sokaktaki hayvanların aşılanması uygulamada yerel yönetimler ve Bakanlık taşra teşkilatı tarafından yürütülür.
Mahallenizde düzenli beslediğiniz hayvanlar varsa, aşılama çalışmaları için belediyenizin hayvan sağlığı birimine ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne başvurabilirsiniz. Besliyor olmanız sizi kanunen sahip saymaz; ancak bildirim yapmanız, çalışmaların o bölgeye yönlendirilmesini sağlar.
Kim yapar, kayıt nereye işlenir
Kuduz aşısı veteriner hekim tarafından uygulanır. Yönetmelik uygulayıcı olarak resmî veteriner hekimleri, belediye veteriner hekimlerini ve serbest veteriner hekimleri sayar.
Uygulamayı yapan hekimin iki yükümlülüğü vardır:
- Aşıya ait bilgileri ve sonraki aşılama tarihini hayvanın kimlik belgesine işlemek.
- Aşı kaydını Bakanlık veri tabanında güncellemek.
Bu ikinci madde sahip açısından önemlidir: aşı yalnız elinizdeki karta değil, merkezî kayda da işlenir. Kayıt sisteminin nasıl çalıştığını mikroçip zorunluluğu ve kayıt işlemleri yazısında anlattık.
Klinik tarafındaki bildirim akışını merak ediyorsanız kuduz aşısı bildirimi nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz.
Isırma ve ısırılma: aynı gün bildirim
Yönetmeliğin 10 uncu maddesi, hayvan sahiplerini, hayvanlarının ısırma veya ısırılma ile sonuçlanan temaslarını aynı gün içinde il ya da ilçe müdürlüğüne bildirmekle yükümlü tutar.
Bu yükümlülük iki yönlüdür. Hayvanınız birini ısırdıysa da, başka bir hayvan tarafından ısırıldıysa da bildirim gerekir. "Aşısı vardı, sorun olmaz" değerlendirmesini sahibin yapması beklenmez.
Bir ısırık olayında pratikte yapılması gerekenler:
- Yaralanan kişi vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurmalıdır.
- Hayvanınızın aşı kaydını ve kimlik belgesini hazır edin.
- Aynı gün içinde il ya da ilçe müdürlüğüne bildirimde bulunun.
- Hayvanınızı veteriner hekime gösterin; gözlem süreci hakkındaki yönlendirmeyi yetkili birim yapar.
Aşı geciktiyse ya da kart kaybolduysa
Aşı tarihi geçtiyse yapılacak tek şey randevu almaktır. Gecikmeyi saklamak yerine tarihi net söylemeniz, doğru programın kurulmasını sağlar.
Aşı kartını kaybettiyseniz, aşıyı yaptırdığınız kliniğe başvurun. Kayıt merkezî veri tabanında da tutulduğu için geçmişin yeniden çıkarılması çoğu zaman mümkündür. Hangi klinikte yaptırdığınızı hatırlamıyorsanız il ya da ilçe müdürlüğüne danışabilirsiniz.
Bundan sonrası için basit bir alışkanlık: her aşıdan sonra kartın fotoğrafını çekin. Aşı ve parazit programının bütününü kedi ve köpeklerde aşı takvimi yazısında topladık.
Aşı sonrası ne beklenir
Kuduz aşısı sonrasında bir günü aşmayan hafif halsizlik, iştahta kısa süreli azalma ve iğne yerinde hassasiyet görülebilir. Bu tablo genellikle kendiliğinden geçer.
Yüzde şişme, tekrarlayan kusma, nefes güçlüğü, yaygın kızarıklık ya da bayılma beklenen tablo değildir; bu belirtilerde vakit kaybetmeden kliniği arayın. Aşıdan sonra hayvanınızı o gün yalnız bırakmamak iyi bir alışkanlıktır.
Yaptırmamanın sonucu
Yönetmelik, hükümlerine aykırılık halinde 5996 sayılı Kanun'un idarî yaptırım maddesinin uygulanacağını belirtir. Kanunda öngörülen tutarlar her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellendiği için bu yazıda rakam vermiyoruz; güncel tutarı il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğünden öğrenebilirsiniz.
Yaptırımdan bağımsız olarak pratik sonuçlar da vardır: güncel kuduz aşısı olmayan bir hayvanla yurt dışı seyahati mümkün değildir, pek çok pansiyon kabul etmez ve bir ısırık olayında süreç çok daha ağır ilerler.
Seyahat edecekseniz ayrıca bakın
Yurt dışına çıkış planınız varsa kuduz aşısı tek başına yeterli olmaz. Aşının belirli bir süre önce yapılmış olması, ardından kan örneğiyle antikor düzeyinin ölçülmesi ve belirli bir bekleme süresi gerekebilir. Bu takvim aylar sürer.
Ayrıntısını pet pasaportu ve yurt dışı seyahat yazısında adım adım anlattık. Seyahat düşünüyorsanız o yazıyı planınızdan aylar önce okumanızı öneririz.
Özetle
Türkiye'de kedi ve köpeklerde kuduz aşısı yönetmelikle zorunludur ve yılda bir kez tekrarlanır. Üç aydan büyük hayvanlarda sahibin yükümlülüğü başlar; ilk uygulamadan sonra bir rapel yapılır. Aşıyı veteriner hekim uygular, kaydı merkezî veri tabanına işler. Isırma ve ısırılma olayları aynı gün bildirilir. Takvimi kaçırmamak için aşı kartınızı saklayın ve hatırlatma kuran bir klinikle çalışın.