Aşı bir iğne değil, bir programdır
Aşı sorusu çoğu zaman tek bir randevu gibi düşünülür. Oysa koruma, birbirini takip eden randevularla kurulur. Bir yavruya tek doz yapıp bırakmak, çoğu hastalıkta beklenen korumayı vermez. Bu yüzden aşıdan söz ederken "aşı takvimi" deriz.
Takvimin üç bileşeni vardır: başlangıç yaşı, tekrar aralıkları ve yetişkinlikte sürdürüm. Üçü birlikte çalıştığında koruma oturur; biri atlandığında zincir zayıflar.
Bu yazı genel çerçeveyi anlatır. Hangi aşının hangi hayvana, hangi sırayla yapılacağı muayeneye bağlı bir karardır ve bu içerik veteriner muayenesinin yerine geçmez.
Yavrularda işin başı: anneden gelen bağışıklık
Yavrular, ilk sütle (ağız sütü) anneden hazır antikor alır. Bu koruma ilk haftalarda değerlidir ama geçicidir ve zamanla düşer. İşin zor yanı, ne zaman düşeceğinin yavrudan yavruya değişmesidir.
Anneden gelen antikor hâlâ yüksekken yapılan aşı, bağışıklık sistemine ulaşmadan etkisiz kalabilir. Çok geç yapılan aşı ise korumasız bir boşluk bırakır. Tekrarlı aşı programının sebebi tam olarak budur: hangi tarihte kapanacağı bilinmeyen o pencereyi ıskalamamak.
Yaygın uygulamada ilk aşı altıncı ile sekizinci hafta arasında yapılır, sonraki dozlar birkaç hafta arayla sürdürülür ve program dördüncü ayın civarında tamamlanır. Kesin tarihleri veteriner hekiminiz belirler.
Kedilerde aşılar
Kedi aşıları genellikle iki başlıkta değerlendirilir.
Her kediye önerilenler. Kedilerin ağır seyreden bulaşıcı hastalıklarına karşı yapılan karma aşı ile kuduz aşısı bu gruptadır. Karma aşı; sindirim sistemini ağır vuran viral bir hastalık ile üst solunum yolu ve göz tutulumuyla seyreden iki yaygın viral etkeni hedefler.
Yaşam tarzına göre değerlendirilenler. Dışarı çıkan, başka kedilerle temas eden ya da çok kedili ortamda yaşayan hayvanlarda ek aşılar gündeme gelir. Kedi lösemisi bu başlığın en bilinen örneğidir ve karar, çoğu zaman önce yapılan bir testle birlikte verilir.
Kuduz aşısının ayrı bir yeri vardır: yalnız hayvanın değil, insan sağlığının da konusudur. Türkiye'deki uygulama, bildirim ve kayıt yükümlülüğü için kuduz aşısı zorunlu mu yazımıza bakabilirsiniz.
Köpeklerde aşılar
Köpeklerde de aynı mantık işler. Karma aşı; ağır seyreden viral bir sindirim sistemi hastalığı, sinir sistemini de tutabilen bir viral hastalık ve karaciğeri hedefleyen bir etken başta olmak üzere birden çok hastalığı tek uygulamada karşılar.
Buna ek olarak, köpeğin yaşadığı ortam belirleyicidir. Durgun su, kemirgen teması ve kırsal yaşam bazı aşıları öne çıkarır. Pansiyonda kalan, eğitim ya da bakım salonuna giden, köpek parkında vakit geçiren hayvanlarda solunum yolu aşıları gündeme gelir. Pek çok pansiyon bunu zaten şart koşar; seyahat planınız varsa aşıyı son haftaya bırakmayın.
Yavru köpeklerde aşı programı ile sosyalleşme dönemi çakışır. Bu iki ihtiyacı nasıl dengeleyeceğinizi yavru köpekte aşı ve sosyalleşme yazısında ayrıntılı anlattık.
Yetişkinlikte: her yıl aynı iğne değil, her yıl aynı muayene
Program tamamlandıktan sonra bir yıl içinde bir pekiştirme dozu yapılması yaygın uygulamadır. Sonrasında hangi aşının hangi sıklıkla tekrarlanacağı; aşının türüne, hayvanın yaşına ve yaşam tarzına göre değişir. Bazı aşılar daha uzun aralıklarla, bazıları yılda bir tekrarlanır.
Burada asıl kıymetli olan şudur: aşı randevusu, yılda en az bir kez yapılan tam muayenenin bahanesidir. O muayenede diş taşı, kilo değişimi, kalp sesi, deri sorunu ve eklem şikâyeti yakalanır. Çoğu sorun, sahibinin fark ettiği günden aylar önce burada görünür.
Aşı sonrası ne beklenir
Aşı sonrası bir günü aşmayan hafif halsizlik, iştahta kısa süreli azalma ve iğne yerinde hassasiyet sık görülür. Bu tablo genellikle kendiliğinden geçer.
Şunlar beklenen tablo değildir ve gecikmeden kliniğe başvurmayı gerektirir:
- Yüzde, göz çevresinde ya da ağızda şişme
- Tekrarlayan kusma veya ishal
- Nefes almakta zorlanma, hırıltı
- Halsizliğin bayılmaya varması, dişetlerinin solması
- Vücuda yayılan kızarıklık ve kaşıntı
Ağır alerjik tepki nadirdir ama gerçektir ve genellikle ilk saatlerde ortaya çıkar. Aşıdan sonra hayvanınızı o gün yalnız bırakmamak iyi bir alışkanlıktır. Bu tablolarda beklemek yerine kliniği aramak doğrudur; telefonda durumu anlatmanız, kliniğin sizi karşılamaya hazırlanmasını sağlar.
Aşı yaptırmanın önündeki yaygın yanlış bilgiler
"Ev kedisine aşı gerekmez." Bazı etkenler ayakkabı tabanıyla, kıyafetle ya da eve giren başka bir hayvanla taşınabilir. Ayrıca taşınma, pansiyon ve beklenmedik bir kaçış riski bir günde değiştirir.
"Yaşlandı, artık gerek yok." Yaşlanan hayvanda bağışıklık genellikle zayıflar. Aşı programının yaşla birlikte değişmesi gerekebilir ama kendiliğinden sona ermez. Yaşlanan hayvanda program azalmaz, gözden geçirilir.
"Aşı hastalık yapar." Aşı sonrası bir günlük halsizlik, bağışıklık sisteminin çalışmaya başladığının işaretidir. Hastalığın kendisiyle karıştırılmamalıdır.
"Bir kez yaptırdım, ömürlük." Bazı aşılarda koruma uzun sürer, bazılarında sürmez. Hangi aşının ne kadar aralıkla tekrarlanacağına, ürünün özelliklerine ve hayvanın durumuna bakarak veteriner hekiminiz karar verir.
Aşı geciktiyse ne olur
Gecikme sık yaşanır ve çoğu zaman telafi edilebilir. Aradan uzun süre geçmişse veteriner hekiminiz programı yeniden kurar; bazı aşılarda tek doz yeterken bazılarında tekrar gerekir.
Yapmamanız gereken tek şey, gecikmeyi saklamak ya da "nasılsa geçen yıl yaptırmıştım" diyerek tarihi tahminle söylemektir. Aşı kartınızı yanınızda götürmeniz, doğru kararın önünü açar.
Aşı kartı ve kayıt: kâğıt kaybolur, kayıt kalmaz
Aşı kartı; sahiplenme, pansiyon, seyahat ve klinik değişikliğinde işinize yarayan tek belgedir. Kartı kaybetmemek için iki alışkanlık önerelim:
- Her randevudan sonra kartın fotoğrafını çekip telefonunuzda saklayın.
- Hayvanınızın kayıtlı olduğu kliniğe, aşı geçmişinin sistemlerinde de durduğunu teyit edin.
İkincisi giderek kolaylaşıyor. Dijital hasta dosyası tutan klinikler aşı geçmişini kayıt altında tutar, tekrar tarihi yaklaştığında hatırlatma gönderir. VetPOS kullanan klinikler bu hatırlatmaları sistem üzerinden planlar; hangi kliniklerin bu düzende çalıştığını veteriner klinikleri sayfamızda anlatıyoruz.
Randevuya giderken
Aşı randevusundan önce şunları hazırlamanız işi hızlandırır: aşı kartı, varsa mikroçip numarası, son aylardaki iç ve dış parazit uygulama tarihleri, kullanılan mama ve varsa süregelen şikâyetler. Parazit korumasının aşı takvimiyle nasıl birlikte yürüdüğünü iç ve dış parazit korunması yazısında bulabilirsiniz.
Hasta ya da ateşli bir hayvana aşı genellikle ertelenir. Randevudan önce bir aksilik olduysa kliniği arayıp durumu bildirin; gidip beklemek yerine tarihi birlikte değiştirmek daha doğrudur.
Özetle
Aşı takvimi, hayvanınızın hayatındaki en ucuz koruyucu sağlık yatırımıdır. Yavrulukta birkaç randevuyla kurulur, yetişkinlikte yılda bir muayeneyle sürdürülür. Tarihleri tahmine bırakmayın, kartı saklayın ve hangi aşının hangi hayvana gerektiği kararını veteriner hekiminize bırakın.